Big Ball Marigold • African Marigold · Tagetes erecta L. · วงศ์ ASTERACEAE
รู้จักดาวเรืองบิ๊กบอลภายใน 30 วินาที
ดาวเรืองแอฟริกันดอกใหญ่ทรงกลมแน่น สีเหลืองถึงส้ม เหมาะปลูกประดับ ตัดดอก และใช้ในกิจกรรมเรียนรู้เรื่องแมลงผสมเกสร ต้องการแดดจัดและดินระบายน้ำดี
- ส่วนที่ใช้: ดอกเพื่อประดับและตัดดอก
- จุดเด่น: ดอกใหญ่ทรงกลมแน่น
- รหัสพรรณไม้: SPRT-SP-0033
พรรณไม้หมายเลข 33
ไม้ล้มลุกอายุปีเดียว ลำต้นตั้งตรง แตกกิ่ง ใบประกอบแบบขนนก ขอบใบหยักและมีกลิ่นเฉพาะ ดอกเป็นช่อกระจุกแน่นขนาดใหญ่ สีเหลืองถึงส้ม พันธุ์บิ๊กบอลเด่นที่ดอกซ้อนกลมและทรงพุ่มแน่น
ข้อมูลประจำพรรณไม้
- ชื่อวิทยาศาสตร์: Tagetes erecta L.
- วงศ์: ASTERACEAE (COMPOSITAE)
- ชื่อสามัญ: African marigold, Aztec marigold
- ชื่อ Tagetes erecta L. เป็นชื่อที่ยอมรับในฐานข้อมูล Plants of the World Online
ลักษณะทางพฤกษศาสตร์
- ไม้ล้มลุกอายุปีเดียว ลำต้นตั้งตรงและแตกกิ่ง
- ใบประกอบแบบขนนก ใบย่อยเรียวยาว ขอบจัก และมีต่อมน้ำมันให้กลิ่นเฉพาะ
- ช่อดอกเกิดที่ปลายกิ่ง พันธุ์ปลูกมีหลายสี; บิ๊กบอลคัดเลือกให้ดอกซ้อนแน่นขนาดใหญ่
ถิ่นกำเนิดและนิเวศวิทยา
- มีถิ่นกำเนิดตั้งแต่เม็กซิโกถึงกัวเตมาลา และถูกนำไปปลูกแพร่หลายในเขตร้อนรวมทั้งประเทศไทย
- ชอบแสงแดดเต็มวันและน้ำปานกลาง ดอกช่วยเพิ่มแหล่งอาหารให้แมลงบางชนิดในแปลงสวน
การปลูกและขยายพันธุ์
- เพาะเมล็ดในวัสดุโปร่ง เมื่อต้นแข็งแรงจึงย้ายลงแปลง
- เด็ดยอดช่วยให้แตกพุ่ม ให้น้ำที่โคน และเว้นระยะให้อากาศถ่ายเท
- ตัดดอกโรยและส่วนที่เป็นโรคออกเพื่อลดการสะสมเชื้อ
ด้านอาหาร
- กลีบดอกมีการใช้แต่งสีและตกแต่งอาหารในบางพื้นที่ แต่ไม่ควรถือว่าดอกดาวเรืองประดับทุกต้นกินได้
- ใช้เฉพาะดอกที่ระบุชนิดถูกต้อง ปลูกเพื่อบริโภค และไม่มีสารกำจัดศัตรูพืชตกค้าง
ด้านโภชนาการ
- จุดเด่นของกลีบดอกไม่ใช่อาหารหลัก แต่เป็นแหล่งรงควัตถุแคโรทีนอยด์
- ปริมาณสารสำคัญแตกต่างตามพันธุ์ สีดอก ระยะเก็บเกี่ยว และกระบวนการทำแห้งหรือสกัด
สารสำคัญและสารให้สี
- กลีบดอกมีแคโรทีนอยด์ โดยลูทีนและซีแซนทีนเป็นสารเด่นในวัตถุดิบดาวเรือง
- สารกลุ่มนี้ให้สีเหลืองถึงส้มและละลายในไขมัน จึงมีการพัฒนาเป็นสารสีและส่วนประกอบผลิตภัณฑ์
- ไม่ควรเทียบปริมาณจากดอกสดกับสารสกัดมาตรฐานโดยตรง
สรรพคุณและระดับหลักฐาน
- มีรายงานการใช้ตามภูมิปัญญาพื้นบ้านหลายพื้นที่ แต่รูปแบบและส่วนที่ใช้แตกต่างกัน
- งานทดลองพบฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระและต้านการอักเสบบางแบบ; งานหนึ่งใช้สารสกัดดอกที่มีลูทีนในแบบจำลองลำไส้อักเสบของสัตว์
- หลักฐานดังกล่าวยังไม่เพียงพอสำหรับสรุปว่าดอกสดหรือชาดาวเรืองรักษาโรคในคนได้
การนำไปใช้ประโยชน์
- ดอก → จัดช่อหรือตกแต่งสถานที่ → ไม้ประดับและงานพิธี
- กลีบดอก → ทำแห้งและสกัด → สารสีธรรมชาติและแหล่งลูทีน
- กลีบดอกหรือสารสกัด → ผสมอาหารสัตว์ตามมาตรฐาน → ช่วยเสริมสีผลิตภัณฑ์จากสัตว์
- กลีบดอก → สกัดสีและใช้สารช่วยติดสี → มีงานศึกษาการย้อมเส้นใยและสิ่งทอ
การแปรรูปและสร้างมูลค่า
- ดอกตัดสด ดอกแห้ง ผงกลีบดอก และวัตถุดิบสกัดสีเป็นแนวทางเพิ่มมูลค่า
- การผลิตเพื่ออาหารหรือผลิตภัณฑ์ต้องกำหนดพันธุ์ แหล่งปลูก สารตกค้าง ความชื้น จุลินทรีย์ และความคงตัวของสี
ข้อควรระวัง
- ผู้แพ้พืชวงศ์ทานตะวันอาจไวต่อการสัมผัสหรือบริโภค
- ห้ามใช้ดอกจากแปลงไม้ประดับทำอาหาร หากไม่ทราบประวัติการใช้สารเคมี
- สารสกัดเข้มข้นและผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ควรใช้แทนการรักษา โดยเฉพาะผู้ตั้งครรภ์ ผู้ให้นมบุตร เด็ก และผู้ใช้ยาประจำควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญ
บันทึกจากสวนป่าริมธาร
- จัดทำเป็นพรรณไม้ลำดับที่ 33 ในโครงการป้ายพรรณไม้พร้อม QR
- จุดเรียนรู้สำคัญ: ดอกขนาดใหญ่ การปลูกประดับ และคุณค่าของกลีบดอกในฐานะแหล่งสารให้สีธรรมชาติ