Bitter orange · Citrus × aurantium L. · วงศ์ RUTACEAE
รู้จักส้มซ่าภายใน 30 วินาที
ส้มพื้นบ้านที่มีกลิ่นหอมเฉพาะตัว รสเปรี้ยวอมขมเล็กน้อย นิยมใช้ผิวและน้ำแต่งกลิ่นอาหารไทย เครื่องดื่ม และผลิตภัณฑ์แปรรูป
ส่วนที่ใช้
ผล น้ำ และผิว
จุดเด่น
กลิ่นหอมแบบไทย
รหัสพรรณไม้
SPRT-SP-0013
พรรณไม้หมายเลข 13
ส้มพื้นบ้านเปลือกหนาและมีกลิ่นหอมเฉพาะ น้ำมีรสเปรี้ยวอมขม
ข้อมูลชื่อและการจำแนก
- ชื่อไทย: ส้มซ่า
- ชื่อท้องถิ่น/ชื่ออื่น: ส้มซ่า, ส้มส้า
- ชื่ออังกฤษ: Bitter orange
- ชื่อวิทยาศาสตร์: Citrus × aurantium L.
- วงศ์: RUTACEAE
ลักษณะทั่วไป
- ส้มพื้นบ้านเปลือกหนาและมีกลิ่นหอมเฉพาะ น้ำมีรสเปรี้ยวอมขม
แหล่งกำเนิดและถิ่นอาศัย
- เป็นส้มลูกผสมเก่าแก่ที่ปลูกในเอเชียและภูมิภาคเมดิเตอร์เรเนียน ชอบแดดและดินระบายน้ำดี
การขยายพันธุ์
- เพาะเมล็ดเพื่อเป็นต้นตอ หรือเสียบยอด/ตอนกิ่งเพื่อคงลักษณะกลิ่นและผล
การปลูกและดูแลรักษา
- แดดจัด ดินระบายน้ำดี รักษาทรงพุ่มโปร่งและสังเกตโรคแมลงของส้ม
ด้านอาหารและส่วนที่กินได้
- ผิวซอยหรือผิวขูดใช้แต่งกลิ่นอาหารไทยและขนม
- น้ำรสเปรี้ยวอมขมใช้ปรุงรสตามสูตร
คุณค่าทางโภชนาการ
- ให้วิตามินซี กรดอินทรีย์ และฟลาโวนอยด์ของส้ม
- ใช้เป็นเครื่องปรุง จึงไม่ได้เป็นแหล่งสารอาหารหลักต่อหนึ่งมื้อ
สารสำคัญและสารให้สี
- ผิวมีน้ำมันหอมระเหยและฟลาโวนอยด์; สีเหลืองส้มจากแคโรทีนอยด์
- น้ำมันเข้มข้นอาจระคายผิว
สรรพคุณทางสมุนไพรและระดับหลักฐาน
- มีการใช้ส้มขมในตำรับดั้งเดิม แต่ผลิตภัณฑ์ที่มีสารกระตุ้น เช่น synephrine อาจมีความเสี่ยงและปฏิกิริยากับยา
- ไม่ควรใช้สารสกัดลดน้ำหนักเอง
การนำไปใช้ประโยชน์
- ผิวใช้แต่งกลิ่นในอาหารไทยและขนม
- น้ำใช้ปรุงรสหรือทำเครื่องดื่มตามสูตร
การแปรรูปและสร้างมูลค่า
- ผิวแห้ง ผิวเชื่อม น้ำปรุงรส และผลิตภัณฑ์กลิ่นหอม
- ควบคุมความขม สารตกค้าง และปริมาณน้ำมันผิว
ข้อควรระวัง
- น้ำมันจากผิวอาจระคายผิว และผลสกุลส้มบางชนิดอาจมีปฏิกิริยากับยา
บันทึกจากสวนป่าริมธาร
- อนุรักษ์วัตถุดิบกลิ่นหอมในครัวไทยและสาธิตคุณค่าของเปลือกผล